ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐ

ՖԻԼՄԱԴԱՐԱՆ

ՏՈՒՐԻՍՏԱԿԱՆ ԵՐԹՈՒՂԻՆԵՐ

ԳՐԱԴԱՐԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԱՍՐԱՀ

ՀՂՈՒՄՆԵՐ

ՀՀ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ


Weather by Freemeteo.com


ՄԵՐ ՄԱՍԻՆ

"Դիլիջան" ազգային պարկ

"Դիլիջան" ազգային պարկի տարածքը Հայաստանի բնաշխարհի եզակի անկյուններից է, որն առանձնանում է հարուստ և յուրօրինակ կենսաբազմազանությամբ, մեզոֆիլ անտառային լանդշաֆտների, գիտական, ճանաչողական և տնտեսական բարձր արժեքներ ունեցող առանձին էկոհամակարգերի ու բնության հուշարձանների բնապահպանական, գիտա-ճանաչողական, առողջապահական և ռեկրեացիոն բարձր արժեքներով:
Ազգային պարկը գտնվում է հանրապետության հյուսիսային հատվածում` Փամբակի, Արեգունու, Միափորի լեռնաշղթաների լանջերին, Աղստև և Գետիկ գետերի ավազաններում` ծովի մակարդակից 1000- 2200 մ բարձրությունների սահմաններում:
Հյուսիսային Հայաստանի յուրահատուկ անտառային լանդշաֆտների պահպանության խնդիրը առաջ է քաշվել դեռևս 1958թ.-ից: Այդ խնդրի լուծման նպատակով Դիլիջանի անտառտնտեսության և նրան կցված պետական անտառային ֆոնդի տարածքների բազայի վրա ստեղծվել է "Դիլիջան" պետական արգելոցը: Սակայն արգելոցի կարգավիճակի խիստ ռեժիմը չէր կարող ապահովվել այնպիսի տարածքում, որն իր լանդշաֆտաջրաբուժական ռեսուրսներով, բնական ու պատմամշակութային եզակի հուշարձաններով համարվում է Հայաստանի առաջնակարգ առողջարանային տարածաշրջանը, և որտեղ առկա են բնակչության բուժման, հանգստի և տուրիզմի բազմատեսակ օբյեկտներ ու բնակավայրեր: Արգելոցի տարածքը գտնվում էր անթրոպոգեն ճնշման տակ: Զանգվածային կերպով խախտվում էր արգելոցի պահպանության ռեժիմը: Իրականացվում էին բնօգտագործման գրեթե բոլոր ձևերը (արածեցում, խոտհունձ, հանգստի և տուրիզմի կազմակերպում և այլն): Նշված օրենսդրական հակասությունները վերացնելու և բնապահպանական ու բնօգտագործման գործառույթները ներդաշնակելու նպատակով 2002 թվականին ՀՀ կառավարության կողմից "Դիլիջան" պետական արգելոցի կարգավիճակը փոխվել է ազգային պարկի:
"Դիլիջան" ազգային պարկի կազմակերպման հիմնական նպատակը Աղստև և Գետիկ գետերի ավազանների ջրային ու ցամաքային էկոհամակարգերի զարգացման բնականոն ընթացքի, լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության, բնության ու պատմամշակութային հուշարձանների պահպանության ապահովումն է:
Պահպանության օբյեկտներն են կովկասյան տիպի մեզոֆիլ անտառները, հաճարենու և կաղնու համակեցությունները, կենու եզակի պուրակը, անտառային հազվագյուտ ֆաունան և պատմաճարտարապետական ու բնության եզակի հուշարձանները:
Պարկի տարածքը բաժանվում է երեք տարածքագործառնական գոտիների` արգելոցային, ռեկրացիոն և տնտեսական. ընդ որում արգելոցային գոտում արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը կարող է խախտել բնական էկոհամակարգերն ու օբյեկտները կամ վտանգի ենթարկել գիտական ու մշակութային արժեք ներկայացնող օբյեկտների պահպանությունը: Այս գոտում մարդու գործունեությունը սահմանափակվում է` թույլատրելով միայն գիտահետազոտական աշխատանքներն ու զբոսաշրջությունը: Պարկի ռեկրացիոն և տնտեսական գոտիներում թույլտրվում է պարկի ռեժիմին համապատասխան բնապահպանական և բնօգտագործման աշխատանքներ:
Պարկի կառավարման պետական լիազորված մարմինը ՀՀ բնապահպանության նախարարությունն է, որի ենթակայությամբ գործող "Դիլիջան" ազգային պարկ" պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունն ապահովում է պարկի կանոնադրությամբ ամրագրած պահանջների կատարումը:

"Դիլիջան" ազգային պարկ
պետական ոչ առևտրային կազմակերպության գործառույթները

1. Կազմակերպության գործունեության առարկան և նպատակը պարկի տարածքի բնական էկոհամակարգերի, լանդշաֆտային ու կենսաբանական բազմազանության, բնության ժառանգության գիտական ուսումնասիրության, պահպանության, պաշտպանության, վերականգնման, վերարտադրության, հաշվառման, գույքագրման, դիտանցի, ինչպես նաև պարկի բնական պաշարների կայուն օգտագործման ապահովումն է: Այդ նպատակով կազմակերպությունը`

ա/ ապահովում է Աղստև և Գետիկ գետերի ավազաններում բնական էկոհամակարգերի լանդշաֆտային ու կենսաբանական բազմազանության, գենոֆոնդի, բնության ժառանգության պահպանությունը, կազմակերպում և իրականացնոփւմ է դրանց գիտական ուսումնասիրությունը.
բ/ կազմակերպում և իրականացնում է բնական էկոհամակարգերի ու դրանց առանձին բաղադրիչների, բուսական և կենդանական աշխարհի հաշվառումն ու նախապատրաստում կադաստրի վարման համար անհրաժեշտ նյութերը.
գ/ իրականացնում է էկոլոգիական դիտանց, վարում բնության տարեգրությունը և կազմակերպում բնության թանգարանի գործութնեությունը: Թանգարանում պահպանվում ու ցուցադրվում են պարկի և Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի մարզի էկոհամակարգերի և տարրերի վերաբերյալ ցուցանմուշներ, հավաքածուներ ու տեղեկատվություն.
դ/ կանխարգելվում է մարդու գործունեության հետևանքով պարկի բնական էկոհամակարգի հավասարակշռությունը խախտող գործընթացները և իրականացնում խախտված էկոհամակարգերի վերականգնման միջոցառումներ.
ե/ կազմակերպում է զբոսաշրջությություն /այդ թվում էկոզբոսաշրջություն/.
զ/ սահմանված կարգով իրականացնում է հրդեհային անվտանգության միջոցառումներ.
է/ ապահովում է ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց կողմից պարկի կանոնադրությամբ սահմանված դրույթների կյատարումը.
ը/ իր իրավասության սահմաններում իրականցնում է բնակչության էկոլոգիական կրթության ու դաստիարակությանն ուղղված միջոցառումներ.
թ/ ծրագրում և կազմակերպում է գիտահետազոտական աշխատանքներ.
ժ/ անդամակցում է միջազգային բնապահպանական կազմակերպություններին, մասնակցում միջազգային բնապահպանական ծրագրերին.
ժա/ պատրաստում ու հրատարակում է գիտական և գիտաճանաչողական գրականություն ու տեղեկատվական նյութեր.
ժբ/ իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ և սույն կանոնադրությամբ նախատեսված այլ գործառույթներ:

2. Կազմակերպությունն իրականացնում է ձեռնակատիրական գործունեության հետևյալ տեսակները`

ա/ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կենսառեսուրսների, այդ թվում` բույսերի ու կենդանիների տեսակների, անտառային ռեսուրսների վերատադրություն, օգտագործում և իրացում.
բ/ բնափայտի մթերում, վերամշակում. և իրացում.
գ/ զբոսաշրջության, այդ թվում` էկոզբոսաշրջության կազմակերպում.
դ/ երկրորդական անտառանյութի /կոճղերի/ մթերում, վերամշակում և իրացում.
ե/ կողմանակաի անտառօգտագործում /խոտհունձ, անասունների արածեցում, փեթակների և մեղվանոցների տեղադրում, վայրի պտղի, ընկույզի, սնկի, հատապտղի, դեղաբույսերի ու տեխնիկական հումքի հավաքում/ և դրա արդյունքում մթերված պաշարների վերամշակում և իրացում.
զ/ գյուղատնտեսական մթերքների արտադրություն, վերամշակում և իրացում.
է/ հանգստի և զբոսաշրջության հետ կապված սպասարկման ծառայությունների մատուցում.
ը/ պարկին վերաբերվող գովազդի կազմակերպում.
թ/ գիտական, գիտաճանաչողական գրականության և տեղեկատվական նյութերի պատրաստում ու հրատարակում.
ժ/ տեղեկատվության տրամադրում և խորհրդատվություն:

3. Ըստ գործառնական գոտիների կազմակերպության գործունեության հիմնական տեսակներն են`

ա/ արգելոցային գոտու տարածքում`
էկոհամակարգերի և դրա բաղադրիչների գույքագրումն ու հաշվառումը.
դիտանցի կազմակերպումն ու իրականացումը.
զբոսաշրջության հետ կապված վճարովի ծառայությունների մատուցումը.
բ/ հանգստի գոտու տարածքում`
զբոսաշրջության նպատակով տարբեր վճարովի ծառայությունների մատուցումը.
քաղաքացիների երկարատև և կարճատև հանգստի կազմակերպումը.
վրանային և տնակային տնտեսությունների կազմակերպման հետ կապված վճարովի ծառայությունների մատուցումը.
շենքերի, շինությունների և շարժական գույքի վարձույթով ժամանակավոր օգտագործման տրամադրումը.
հանգստի կազմակերպման նպատակով այլ վճարովի ծառայությունների մատուցումը.
սանիտարական և խնամքի ծառահատումների իրականացման արդյունքում ստացվող փայտանյութի մթերումն ու իրացումը.
Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասան այլ կենսապաշարների մթերումը, դրանց և դրանից պատրաստված արտադրանքի /պահածոներ, հյութեր և այլն/ իրացումը.
տարածքում տրանսպորտային միջոցների մուտքի և կանգառի նպատակով հատուկ առանձնացված և կահավորված վայրերում տրանսպորտային միջոցների կանգառի /պահպանության/ գծով վճարովի ծառայությունների մատուցումը.

գ/ տնտեսական գոտու տարածքում`
պարկի արգելոցային և հանգստի գոտիներին անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների տեղադրումը.
Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ռեկրեացիոն սպասարկմանը նպաստող էկոլոգիապես մաքուր գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության կազմակերպումն ու իրացումը, այդ մթերքների վերամշակումը, պահածոների /հյութեր և այլ / արտադրանք արտադրությունը և իրացումը.

4. Կազմակերպությունը լիցենզավորման ենթակա գործունեության տեսակներով կարող է զբաղվել միայն լիցենզիայի առկայության դեպքում:


Ն Կ Ա Ր Ա Գ Ի Ր

1. "Դիլիջան" ազգային պարկը կազմակերպվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2002 թվականի փետրվարի 21-ի "Դիլիջան" ազգային պարկ կազմակերպելու մասին" N165 որոշմամբ` Հայակական ՍՍՌ Մինիստերների սովետի 1958 թվականի սեպտեմբերի 13-ի "Հայկական ՍՍՌ բնության պահպանության մասին" օրենքի կիրառման մասին" N 341 որոշմամբ կազմակերպված "Դիլիջան" պետական արգելոցի և դրան հարակից տարածքների սահմաններում:

2. Պարկի ստեղծման նպատակներն են`
ա/ Աղստև և Գետիկ գետերի ավազանների, ջրային և ցամաքային բնական էկոհամակարգերի զարգացման բնականոն ընթացքի ապահովումը. լանդշաֆտային և կենսաբանական բազմազանության, բնության և պատմամշակութային հուշարձանների պահպանությունը.
բ/ հյուսիսային Հայաստանին բնորոշ հազվագյուտ և անհետացող վայրի բույսերի ու կենդանիների տեսակների, գենոֆոնդի և դրանց ապրելու միջավայրի ապրելու պահպանությունը.
գ/ բնական լանդշաֆտների, դրանց առանձին տարրերի, բնական գործընթացների և երևույթների
գիտական ուսումնասիրությունը` ուղղված պարկի տարածքի բնական էկոհամակարգերում ընթացող գործընթացների կանխատեսմանն ու գնահատմանը, բուսական և կենդանական աշխարհի գենոֆոնդի պահպանմանը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանն ու բնության պահպանության գիտական հիմունքների մշակմանը, պարկի հարակից տարածքների համար բնության պահպանության և օգտագործման արդյունավետ ձևերի մշակման արդյունավետ ձևերի ապահովմանը.
դ /էկոլոգիական դիտանցի կազմակերպման, բնության տարեգրության վարման, տարածաշրջանի բնության թանգարանի կազմակերպման բազայի ապահովումը.
ե/ գիտաճանաչողական զբոսաշրջության զարգացման նախադրյալների ապահովումը,
զ/ բնակչության էկոլոգիական կրթության ու դաստիարակության համար համապատասխան նախադրյալների ապահովումը:

Պարկի կառավարումը

1. Պարկի կառավարումն իրականցնում են հիմնադիրը` ՀՀ կառավարությունը, դրա լիազորված պետական մարմինը` ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը և գործադիր մարմինը` տնօրենը, ներկայումս ի դեմս Սահակ Մուրադի Մուրադյանի:
2. Գործադիր մարմինն ունի դրա գործունեությանը և կառավարմանը վերաբերող ցանակացած հարց վերջնական լուծելու իրավունք` բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքեր:
3. Հիմնադրի լիազորությունները սահմանվում են "Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին" Հայաստանի Հանրապետության օրենքով:
4. Պետական լիազորված մարմնի լիազորություններն են`
ա/ սահմանված կարգով կազամակերպության հիմնարկների, մասնաճյուղերի կամ ներկայացուչուների ստեղծումը.
բ/ կազմակերպության կառավարման համակարգի սահմանումը.
գ/ կազմակերպության կառավարման մարմինների ձևավորումը և դրանց լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցումը:
դ/ կազմակերպության գործունեության նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը.
ե/ կազմակերպության տնօրենի` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության պահանջներին հակասող հրամանների, հրահանգների, կարգադրությունների ու ցուցումների կասեցումը կամ դրանք ուժը կորցրած ճանաչելը.
զ/ կազմակերպության գործունեության մասին հաշվետվությունները լսելը և դրան գործունեության վերստուգման արդյունքները քննարկելը.
է/ կազմակերպությանն ամարացաված պետական սեփականության օգտագործման և պահպանության նկատմամաբ վերահսկողության իրականացումը.
ը/ կազմակերպության տարեկան հաշվետվությունների և տարեկան հաշվեկշռի հաստատումը.
թ/ կազմակերպության լուծարման հանձնաժողովի ստեղծումը և լուծարման հաշվեկշռի հաստատումը.
ժ/ "Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին" Հայաստանի Հանրապետության օրենքով, հիմնադրի որոշումներով և սույն կանոնադրությամբ նախատեսված գործաղությունների իրականացումը:
5. Կազամկերպության ընթացիկ գործունեության ղեկավարումն իարկանացնում է տնօրենը, որին պաշտոնի նշանակում և պաշտոնից ազատում է լիազորված պետական մարմինը: Կազամակերպության տնօրենն օրենքով, հիմանդրի ու լիազորված մարմնի որոշումներով և սույն կանոնադրությամբ իրեն վերապահված լիազորությունների սահմաններում ղեկավարում է կազմակերպության գործունեությունը և կրում պատասխանատվություն օրենքների, այլ իավական ակտերի, հիմանադրի կամ լիազորված մարմնի վորոշումների, սույն կանոնադրության և կնքված պայմանագրի պահանջները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար:
6. Տնօրենի հետ կնքվում է պայմանգիր, որը հիմնադրի անունից ստորագրում է լիազորված պետական մարմնի ղեկավարը: Պայմանագրում սահամանվում է նրա իրավունքները, պարտականությունները, պատասխանատվությունը և փոխհարաբերությունները լիազորված պետական մարմնի, կազմակերպության կառավարման այլ մարմինների հետ, նրա աշխատանքի վարձատրության պայմանները, պայմանագրի դադարման` օրենքով նախատեսված բոլոր հիմքերը և այլ դրույթներ, որոնք պայմանավորվող կողմերը կգտնեն անհրաժեշտ: Պայմանագրի դրույթները չեն կարող հակասել Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքնային օրենսդրության պահանջներին` բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի:
7. Տնօրենի պաշտոնում նշանակված անձը չի կարող զբաղեցնել այլ պաշտոն կամ կատարել այլ վճարովի աշխատանք` բացի գիտական, մանակավարժական և ստեղծագործական աշխատանքից:
8. Տնօրենի պաշտոնում նշանակված անձը գույքային պատասխանատվություն է կրում իր մեղքով կազմակերպությանը և /կամ/ պետությանը պատճառած վնասի համար: Տնօրենի պաշտոնում նշանակված անձի լիազորությունների դադարեցումը հիմք չի պատճառած վնասի հատուցնամ պարտականությունները չկատարելու համար:
9. Տնօրենը պարատավոր է չկատարել հիմանդրի, լիազորված պետական մարմնի` Հայաստանի Հանարապետությանը օրենսդրությանը հակասող որոշումները, կարգադրությունները, հրամաները, հրահանգները և չկատարման համար չի կարող ենթարկվել պատասխանատվության:
10. Տնօրենի բացակայության դեպքում լիազորված պետական մարմնի որոշման համաձայն այդ լիազորությունները իրականացնում է այլ անձ:
11. Տնօրենի տեղակալները պաշտոնի նշանակվում և պաշտոնից ազատվում են լիազորված պետական մարմնի կողմից` տնօրենի ներկայացմամբ:
12. Տնօրենը`
ա/ առանց լիազորագրի հանդես է գալիս կազմակերպության անունից, ներակայցնում դրա շահերը և կնքւմ գործարքներ.
բ/ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ, հիմանադրի ու լիազորված պետական մարմնի որոշումներով և կազամակերպության կանոնադրությամբ կարգով տնօրինում է կազմակերպության գույքը, այդ թվում ֆինանսական միջոցները.
գ/ տալիս է կազամկերպության անունից հանդես գալով լիազորագրեր, այդ թվում` վերալիազորման իրավունքներով լիազորագրեր.
դ/ աշխատանքի նշանակում և աշխատանքից ազատում է կազմակերպության աշխատողներին, նրանց նկատմամբ կիարառում խրախուսական միջոցներ ու նշանակում կարգապահական տույժեր.
ե/ բանկերում բացում է հաշվարկային հաշիվներ.
զ/ կատարում է աշխատանքի բաշխում իր տեղակալների միջև.
է/ սահամանում է կազմակերպության կառուցվածք ու կուցվածքային ստորաբաժանումների իրավասությունները.
ը/ օրենքով և կազմակերպության կանոնադրությամբ սահմանված իր լիազորությունների սահմաններում արձակում է հրամաններ, հրահանգներ, տալիս կատարման համար պարտադիր ցուցումներ և վերահսկում դրանց կատարումը.
թ/ ապահովում է կազմակերպության գործունեության մասին համապատասխան հաշվետվությունների կազմումը և դրանք սահմանված կարգով ներկայացնում լիազորված պետական մարմին.
ժ/ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ձեռնարկվում է միջոցներ կամակերպությունների և ֆիզիկական անձանց կողմից պարկի ռեժիմի խախտման հետևանքով բնությանը պատճառած վնասը հատուցելու համար.
ժա/ իրականացնում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը չհակասող և կազմակերպության կառավարման այլ մարմնինենրի չվերապահված այլ լիազորություններ:

1. Ընդհանուր տեղեկություն "Դիլիջան" ազգային պարկի վերաբերյալ

Տեղադրությունը - պարկի 33 765 հա տարածքը գտնվում է Փոքր Կովկասում` Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս արևելքում` Երևանից մոտ 70 կմ հյուսիս արևելք: Տարածված է Փամբակի, Արեգունու լեռնաշխթայի հյուսիսային լանջերին /73%/:
Պարկի սահմաններում հիմնական լեռնաշղթաները ունեն լայնակի տարածվածություն: Լեռնալանջերին իջնող դիրքադրությունը համարվում է հարավ արևելյան ու հյուսիս արևմտյան: Արրևմուտքից պարկին շրջապատում է Փամբակի լեռնաշղթայի արևելյան ճյուղավորությունները` Սևանի լեռնանցքի հատվածում միանալով Արեգունի լեռնաշթային: Տարածքում այս լեռնաշղթան առաջացնում է մի շարք ենթաբազուկներ որոնց մեջ առավել նշանավոր է այսպես կոչված Կազաչիի բուգորը / թումբը և Ֆլորովի բալկան/:
Տարածքը գտնվում է հյուսիսային լայնության 40 39° - 40 41° և արևելյան երկայնության
44 47° - 45 17° միջև: Ցածրադիր կետը ծովի մակերևույթից գտնվում է Աղստև գետի հովտում / Հաղարծին գյուղից ներքև/ 1070 մ, բարձրադիր կետը Հալաբի լեռնագագաթն է /Բովվաքար/ ` 3016 մ: Տարածքի հեռավորությունը Վանաձորից 40 կմ, Իջևանից` 30, Սևանից` 35, Կարմիրից` 60 : Ըստ թեքության աստիճանի անտառների 83% -ը տեղաբախշված է 21 -ից բարձր թեքությունների վրա, իսկ 17 %-ը` մինչև 20 թեքության վրա: Տարածքը հատում է մեծ ու փոքր ձորեր, որոնցից յուրաքանչյուրում ձևավորվում է յուրահատուկ միկրոկլիմա:
Հողերի պատկանելիությունը- Տարածքի 28 002 հա պատկանում է "Դիլիջան" ազգային պարկին, իսկ մնացած հողերը պատկանում են համայնքներին, որոնք սեփականաշնորհվել են և համայնքների կողմից նրանց մեծ մասը անջրդի լինելու պատճառով չի օգտագործվում գյուղատնտեսական նպատակներով:
Տարածքի պարկի 91 %-ը պատված է անտառներով,որտեղ նույնպես պայմանագրային կարգով օգտագործվում են արոտավայրերն ու խոտհարքերը: Այստեղ անասուններին հեռագնա արոտավայրեր տեղափոխելու տարանցիկ ճանապարհները բացակայում են: Անտառային ֆոնդի մեջ են մտնում ոչ անտառապատ տարածքները, որից` 5 հա համարվում է վարելահող, խոտհարքները 262 հա, արոտավայրերը` 355 հա, ջրային տարածքները` 51 հա, անտառային` 1 հա, ճանապարհներ և կածաններ` 24 հա, գազի և էլեկտրահաղորդման գծերի տարածքը` 72 հա, իսկ մնացած 605 հա-ը համարվում են այլ հողերը / քարեր, ժայռեր և այլն /: Նախկին խորհտնտեսությունների հողերը 3770 հա հանձնված են պարկին:
Տարածքի կառավարման ենթակառուցվածքները - Տավուշի մարզում գտնվող այս տարածքից 28 002 հա տարածքը ՀՀ բնապահպանության նախարարության ենթակայության "Դիլիջան" ազգային պարկի տարածքն է, իսկ մնացած տարածքը գտնվում է համայնքների ենթակայության ներքո, որտեղի կառավարումը իրականացվում է մունիցիպալ կառավարման սկզբունքով:
Սոցիալ-տնտեսական հատկանիշները - Մարզի բնակչությունը կազմում է 150.000 մարդ, որից 30.000 ենթադրվում է, որ բնակվում են պարկի տարածքում գտնվող Դիլիջան քաղաքում և 8 փոքր գյուղերում: Անկախությանը հաջորդած արդյունաբերական փլուզմանը զուգահեռ` նվազեցին սոցիալ-տնտեսական գործունեությունները: Նախքան 1991թ. Դիլիջանում զբոսաշրջությունը արդյունաբերության մեծ ճյուղ էր: Տարածքում գործում էին զգալի քանակությամբ առողջապահական հիմնարկներ, հանգստյան տներ և հյուրանոցներ: Ներկայումս այդ կառույցներից մեծ մասը գտնվում է ոչ բարվեք վիճակում: Տրանսպորտային ճանապարհների և էլեկտրաէներգիայի հաղորդալարերի մեծ մասը անցնում է պարկի տարածքով: Գյուղական գոտիների հիմնական գործառույթներն ենանասնապահությունն ու հողագործությունը: Անօրինական անտառհատումներն ու անտառի կենսառեսուրսների օգտագործումը պարկի տնտեսական գործունեության հիմնական ոլորտն է:
Տարածքի որոշ հատվածներ զգալի ներուժ ունեն էկոտուրիզմի զարգացման համար` շնորհիվ բնության գեղատեսիլ վայրերի, էկոհամակարգերի բազմազանության և թույլ ներգործություն ունեցող արշավների հնարավորության շնորհիվ: Անտառներով աղքատ Հայաստանի համար սոցիալ-տնտեսական տեսանկյունից անտրամաբանորեն կլիներ Դիլիջանի հարուստ և բազմաբնույթ հանգստյան ռեսուրսների չօգտագործելը:

2. Տեղեկություններ շրջակա միջավայրի վերաբերյալ

2.1 Ֆիզիկական

Կլիման - Տարածքին բնորոշ է բարեխառն տաք և խոնավ կլիման: Կլիմայական պայմանները փոփոխվում են ծովի մակերևույթից ունեցած բարձրության համեմատ որը ընդունված է անվանել ուղղաձիգ գոտիականություն: Այստեղ ցածից դեպի վեր հերթափոխվում է կլիմայի հետևյալ տիպերը` չոր մերձարևադարձային` մինչև 1150 մ բարձրությունները, բարեխառը գոտի, որը ձևավորվում է մինչև 2000 մ բարձրությունները և լեռնային ցածր գոտի` ենթալպիան և ալպիան մարգագետինների կլիման:
Տարեկան օդի միջին ջերմաստիճանի տատանումը չի գերազանցում 24 C-ից, տարեկան մթնոլորտային տեղումների քանակը 600 –800 մլ է: Ամենաառատը մայիս ամիսն է` 100 մլ: Ցածր լեռնային հատվածում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 9,2 – 10,5 C, հունվարինը` -0,6 –1,3 C, հուլիսինը` 19,9 – 21,1 C, բացարձակ առավելագույնը 36 C, բաձարձակ նվազագույնը` -18 C: Ձյունածածկը գոյանում է ոչ ամեն տարի: Գարունը լինում է տևական և հաճախ ուղեկցվում ցրտահարություններով: Մինչև մարտի 25-ը ջերմաստիճանը լինում է փոփոխական` 0 C-ից ցածր կամ բարձր, որից հետո 0 C-ից սկսում է բարձրանալ: Գարնան սկիզբը համարվում է մարտի 2-րդ տասնօրյակը: Աղստև գետը վարարում է գարնանաը` ապրիլի վերջերից մինչև մայիսի սկիզբը:
Տարածքում իշխում է հյուսիս արևելյան քամինները, որոնց առավելագույն արագությունը հասնում է 2,2 մ /վրկ: Քամիների արագություն ավելանում է հատկապես փետրվար ամսին: Ձյունը տարածքում տեղում է նոյեմբերի վերջերին և վերանում ապրիլի կեսերին, քաղաքի շրջակայքում այն մնում է ընդամենը 1,5 –2 ամիս, իսկ անտառային հատվածներում` 3 – 4 ամիս: Առաջին ձյունը լինում է Հալաբի գագաթին սեպտեմբերին կամ հոկտեմբերին: Անտառային գոտու սահմաններում գարնան և ամռան սկզբներին հաճախ են լինում ամպրոպային օրեր` հատկապես մայիս ամսին: Մառախլապատ օրերը քիչ են: Ամռան սկիզբը համարվում է հունիսի առաջին տասնօրյակը, երբ չեն հանդիպում ամենասուղ գարնանային ցրտահարությունները և ամբողջ տարածքում օդի ջերմաստիճանը 10 –ից բարձր է լինում: Ամռան վերջը և աշնան սկիզբը հանդիպում է սեպտեմբերի սկզբներից և շարունակվում է մինչև նոյեմբերի վերջը: Այդ ընթացքում տարածքի բոլոր ծառատեսակների մոտ տերևաթափը լրիվ ավարտվում է:

Գետերը և լճերը - Տարածքը հարուստ է մակերևույթային ջրերով: Բոլոր ձորերի տեսք ունեցող ցածրույթներում հոսում են գետակներ, որոնց ընդհանուր քանակը հարյուրց ավելի է: Տարածքի հիմնական ջրային զարկերակը Աղստև գետն է` իր վտակներով: Գետի տարեկան հոսքը կազմում է 256 մլն խ.մ: Այն սկիզբ է առնում Լոռվա մարզի սահմանագծում` Փամբակի լեռնաշղթայի Թեժ լեռ լեռնագագաթի հյուսիս արևմտյան լեռնալանջերից / 2980 մ/ և թափվում է Քուռ գետի մեջ: Գետաբերանում ունի ծովի մակերևույթից 210 մ բարձրություն: Գետի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 133 կմ, որից 40 կմ հոսում է պարկի տարածքով: Գետի ավազանը կազմում է 2889 քառ. կմ, միջին թեքությունը` 0,2: Հունը ունի 10-15 մ լայնություն ոչոշ տեղերում` 20 մ: Աղստևը պատականում է Հայաստանի միջին գետերի տիպին: Ձախ կողմյան վտակներից է Բլդանը /20 կմ /, Դիլիջան քաղաքի կենտրոնից դեպի արևելք 4 կմ հեռավորության վրա միանում է մայր գետին:
Ձախափնյա վտակներից են նաև Ղշտողանը: Քաղաքի կենտրոնական մասում միանում է Աղստևին: Հաղարծին վտակը Հաղարծին գյուղի մոտակայքում խառնվում Աղստևին:
Ամենամեծ վտակը համարվում է Գետիկը /30 կմ/: Տարածքի գետերը հազվադեպ են օգտագործվում ոռոգման համար:
Գետիկները տիպիկ լեռնային են, հոսում են ձորակներով ու կիրճերով` քայքայելով աջ և ձախ ափեհո: Բոլոր գետերի և գետակների ջրերը քաղցրահամ են:
Տարածքում շատ են նաև հանքային աղբյուրները, որոնցից իր արդյունաբերական նշանակությամբ աչքի է ընկնում Բլդանի աղբյուրը, որը հայտնի է "Դիլիջան" անվամբ: Այն ՀՀ ամենաարժեքավոր ջրերից մեկն է և օգտագործվում է բուժման նպատակով:
Հիշատակման է արժանի նաև "Ֆրոլովա բալկայի" հանքային ջուրը, որը նույնպես ունի արդյունաբերական նշանակություն: Տարածքի մնացած հանքային ջրերը չնայած ունեն հանքային նշանակություն, բայց օգտագորվում է ժողովրդի կողմից :
Պարկը հարուստ է նաև գեղատեսիլ լճերով, որոնցից ամենախոշորը Պարզ լիճն է: Այն գտնվում է քաղաքից 8կմ հեռավորության վրա, ծովի մակերևույթից 1400մ բարձրության վրա: Ջրի հայելին 2 հա է, երկարությունը 250 մ, լայնությունը` 70մ, առևելագույն խորությունը 8 կմ:
Պարզ լճից դեպի արևելք ոչ շատ հեռվում գեղատեսիլ անտառապատ սարահանդակի վրա, ծովի մակերևույթից 1500մ բարձրության վրա գտնվում է Տզրկա լիճը:
Տարածքում կան նաև ժամանակավոր ջրահոսքերից սնվող մի քանի այլ լճակներ:
Հողերը- Պարկի տարածքի հողային ծածկույթը ներկայացվում է հիմնականում 2 հողատիպերով` անտառային և լեռնամարգագետնային: Անտառային գոտում գերակշռում են անտառային շականագույն հողերը, դրանք աչքի են ընկնում հզորությամբ և հորիզոնների լավ դիֆերենցվածությամբ: Կարբոնատներով հարուստ ապարների վրա զարգացած են հողերը, որոնք տափաստանացված շականակագույն հողերի հետ միասին մոզայիկ հանդիպում են ողջ անտառային գոտում: Ենթալպյան գոտում զարգացած են լեռնամարգագետնային սևահողերը: Այնտեղ որտեղ տարածքը էրոզացված չէ, հողերը աչքի են ընկնում հզոր հումուսային շերտով` մինչև 40 սմ:
Հողային ծածկույթի 21973 հա անտառապատ է: Անտառների 21176 հա ունի բնական ծագում, իսկ 797-ը` արհեստական: Տարածքից 100 հա-ը զաղեցնում են չհամակցված անտառային կուլտուրաները: Անտառային բացատները կազմում են 351 հա, իսկ նոսրուտները` 427 հա:

Երկրաբանական կառուցվածքը - Այն բարդ ու բազմազան է: Այստեղ հանդիպում են գրեթե բոլոր երկրաբանական ժամանակաշրջանների ապարներ: Սակայն առավել տարածված են յուրայի, վերին կավճի, էոցենի, օլիգոցե - միոցենի ու չորրորդական հասակի ապարների գոյացումներ:
Օգտակար հանածոները - Տարածքում կան մետաղային և ոչ մետաղային բազմաթիվ և բազմատեսակ հանքավայրեր: Օրինակ. մետաղներից` ծարիրի, պղնձի, գունավոր ու թանկարժեք այլ տարրերի, երկաթի ու մանգանի հանքավայրեր, իսկ ոչ մետաղային հանածոներից` կրաքար, ավազ, դոլոմիտ, խիճ, գլաքար, կավ, պորֆիրիտ, ավազաքար և այլ շինանյութերի հանքավայրեր:

2.2. Էկոլոգիական

Ֆլորան - Տարածքը գտնվում է Իջևանի ֆլորիստիկական շրջանում: Ունի հարուստ ու բազմազան բուսաշխարհ: Այն զբաղեցնում է ՀՀ տարածքի 1 % -ը և ընդգրկում է Հայաստանի ֆլորայի ողջ բազմազանության ավելի քան 25 % - ը: Տարածքում աճում է 902 տեսակի անոթավոր բույսեր: Անտառկազմող ծառատեսակներից ֆոնայիններն են
հաճարենին 50 %, կաղնին` 30 %, բոխին` 13 %, սոճին` 1,1 %, իսկ մնացած ծառատեսակները թփուտների հետ միասին 5,9 %:
Ըստ տարիքի պարկի անտառների 50 % -ը պատկանում են միջին հասակային /III/ դասին:
Տարածքում հանդիպում են գլոբալ նշանակություն ունեցող ռելիկտ տեսակներ` տխլենի,
Կովկասի էնդեմիկ և ռելիկտ տեսակ կենին, կովկասյան մրտավարդը:Բարձրադիր գոտիների վայրի ցորենի, աշորայի և գարու գենետիկական տեսակները գենետիկական տեսակետից արժեքավոր նյութ են: Հանդիպում են վայրի մրգատուներ, մեղրատու, դեղատու բույսեր /20%/: Բարձրակարգ բույսերի խտությունը / 100 տեսակ 1 քառ. կմ-ի վրա/ աշխարհում ամենաբարձրերից մեկն է :

Ֆաունան- Բուսական աշխարհի բազմազանությունը, կլիման և գոտիականությունը իր ազդեցություննէ թողել կենդանական աշխարհի բազմազնության վրա: Հանդիպում են կաթնասունների 43, թռչունների 147, սողունների 13, երկկենցաղների 4 և ձկների 5 տեսակներ: Ֆոնային տեսակներն են գորշ արջերը, գայլերը, աղվեսնեևրը, նապաստակները, սկյուռերը, քնքմոլները, աքիսները, կզաքիսները, փորսուղների տարբեր տեսակներ, վայրի կատուն, եղնիկները, բծավոր եղջերուն: Լուսանը, ազնվացեղ եղջերուն, վայրի խոզը անհետացող տեսակներն են: Այս տարածքում հանդիպում է միջազգայնորեն վտանգված տեսակ եվրոպական ջրասամույրը:
Հանդիպող հետաքրքիր թռչնատեսակներից են Փոքր Կովկասի էնդեմիկ տեսակներ մարեհավերը, հնդկահավերը, արծիվների /սպիտակապոչ արծիվ/ և բազեների տարբեր տեսակներ:
Սողուններից հանդիպում են էնդեմիկ տեսակներ Ռոստոմբեկի մողեսն ու հայկական մողեսը, Դալի մողեսը, լեռնատափաստանային իժն ու ճահճային կրիան:

1.2.3 Մշակույթային

Տարածքը հարուստ է հնէաբանական, ճարտարապետական հուշարձաններով: Տարածքում է գտնվում միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր ու մշակույթային կենտրոն հանդիսացող Հաղարծնի վանքը` Դիլիջանից 12 կմ հեռավորության վրա /13-րդ դ./, Գոշավանքը` /12-13 դդ/, Մաթոսավանքը` /10-13դ./, Ջուխտակ վանքը /11-13 դդ/, Ախնաբատի վանքը /11-րդ դ./ Աղնաբատի կամուրջը` /11-րդ / և այլն:
Բնության հուշարձաններից հարկ է նշել Պարզ լիճը, "Պահապաններ" կրաքարային ելքերը ` Գոշ գյուղի մուտքի մոտ, Գոշա լիճը, Ֆլորովայի բալկայի ձորը, Ախնաբատի կենու պուրակը, ոլորանների կենու անտառակը, Կարմրիր քարը, Պադվալների ձորը, Ղափարի սալերը, Անագունի քարանձավները և այլն:

2.3 Էկոլոգիական փոխադարձ կապեր

Գոյություն ունեցող հիմնական համակեցությունները և շրջակա միջավայրը այստեղ սերտ կապի մեջ է գտնվում և նրանց վրա խիստ ներգործություն են ունենում անտառհատումները, ապօրինի օգտագործվող խոտհարքերը, արոտավայրերը, ապօրինի որսը, չկանոնակարգված տուրիզմը, հանգստավայրերի սանիտարական վատթար վիճակը:
Այս կապի հիմնական ազդող գործոններից է նաև համայնքներում սոցիալական վատ վիճակն ու կենսամակարդակի իջեցումը:
Ապօրինի ծառահատումների վայրերում նկատվում է բոխուտների գերակայությամբ անտառի վերաճ:
Կենդանական աշխարհի և մարդկանց տնտեսական գործունեության համար գլխավոր թշնամին կովկասյան գայլն է:

3. Տեղեկություններ տարածքի պատմությունից

Այս տարածքը իր բնաշխարհով և հանգստյան գոտիներով, յուրահատուկ բնական և մշակույթային հուշարձաններով Հայաստանում դիտարկվում է որպես սիրված հանգստի և առողջարանային գոտի:
Տարածքի պատմական հարստությունների մեծ մասը կապված է տարածքի կենսաբազմազանության և պատմական հուշարձանների ժառանգության հետ: Տարածքը ժամանակներ ի վեր հանդիսացել է թագավորների, հայտնի մարդկանց, գիտնականների, արվեստագետների սիրված ու ոգեշնչման վայրը: Դիլիջան քաղաքի տարածքում մինչև օրերս պահպանվել են Կովկասում հայտնի մեծահարուստների տները, սկսած 1930 թվականից Դիլիջան քաղաքում կառուցվել են բազմաթիվ հանգստյան տներ, աւողջարաններ, մշակույթային կենտրոններ:

Սկիզբ